(Bài viết phát triển từ bài "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Giới hạn giữa sự hiện diện và sự tham gia tội phạm” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 15/06/2026)
1) Đặt vấn đề: Đồng phạm giúp sức và thách thức của tư pháp hình sự hiện đại
Trong quá trình phát triển của luật hình sự hiện đại, chế định đồng phạm luôn được xem là một trong những công cụ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm việc xử lý toàn diện những chủ thể cùng tham gia vào quá trình thực hiện tội phạm. Nếu chỉ giới hạn trách nhiệm hình sự đối với người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, hệ thống pháp luật có nguy cơ bỏ lọt những cá nhân đứng phía sau, tạo điều kiện hoặc thúc đẩy tội phạm xảy ra. Ngược lại, nếu mở rộng trách nhiệm hình sự quá mức, pháp luật có thể rơi vào tình trạng hình sự hóa các quan hệ xã hội thông thường, làm suy giảm những nguyên tắc nền tảng của nhà nước pháp quyền.
Trong bối cảnh tội phạm hiện đại ngày càng có xu hướng tổ chức hóa, phân công vai trò và vận hành theo mô hình mạng lưới, vấn đề xác định trách nhiệm của những người tham gia gián tiếp vào quá trình thực hiện tội phạm trở nên đặc biệt quan trọng. Từ các đường dây mua bán trái phép chất ma túy xuyên quốc gia, các vụ án lừa đảo công nghệ cao đến các hành vi rửa tiền, gian lận tài chính hoặc xâm phạm an ninh mạng, mô hình phạm tội ngày nay thường không còn giới hạn ở một cá nhân đơn lẻ.
Trong những cấu trúc tội phạm như vậy, hành vi phạm tội thường được chia nhỏ thành nhiều công đoạn khác nhau. Có người lập kế hoạch, có người cung cấp tài chính, có người hỗ trợ kỹ thuật, có người thực hiện giao dịch và có người trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng. Nếu chỉ xử lý người thực hành mà bỏ qua các mắt xích hỗ trợ thì việc đấu tranh phòng, chống tội phạm sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.
Tuy nhiên, chính ở điểm mở rộng trách nhiệm hình sự này lại xuất hiện một thách thức pháp lý mang tính nền tảng: giới hạn của trách nhiệm đồng phạm nằm ở đâu?
Nói cách khác, khi nào một cá nhân thực sự tham gia vào việc thực hiện tội phạm và khi nào họ chỉ đơn thuần có sự liên quan về mặt xã hội với người phạm tội hoặc với sự kiện phạm tội?
Đây không phải là câu hỏi mới của khoa học pháp lý, nhưng luôn là vấn đề thời sự trong thực tiễn tố tụng hình sự. Bởi lẽ, phần lớn tranh luận về đồng phạm không nằm ở việc có nên xử lý người giúp sức hay không, mà nằm ở việc xác định chính xác ai là người giúp sức.
Trong thực tiễn xét xử, không hiếm trường hợp người cho mượn phương tiện, người cho thuê tài khoản ngân hàng, người có mặt tại hiện trường hoặc người biết trước một phần diễn biến vụ việc bị đặt trong nghi vấn về vai trò đồng phạm. Những trường hợp như vậy đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu sự hiện diện, sự quen biết hoặc mối liên hệ xã hội có đủ để xác lập trách nhiệm hình sự hay không?
Khoảng cách giữa sự liên quan xã hội và trách nhiệm hình sự đôi khi rất ngắn trong suy luận nhưng lại rất dài trong chứng cứ. Chính khoảng cách này là nơi xuất hiện những tranh luận phức tạp nhất về đồng phạm giúp sức.
Từ góc độ nhà nước pháp quyền, mọi hoạt động buộc tội đều phải được xây dựng trên cơ sở chứng cứ khách quan, hợp pháp và được kiểm chứng thông qua trình tự tố tụng nghiêm ngặt. Nguy cơ lớn nhất của việc mở rộng trách nhiệm hình sự không nằm ở việc bỏ lọt tội phạm mà nằm ở khả năng thay thế chứng cứ bằng suy luận. Khi điều đó xảy ra, đồng phạm không còn là công cụ bảo vệ công lý mà có nguy cơ trở thành công cụ của sự suy đoán.
Bởi vậy, nghiên cứu về đồng phạm giúp sức không chỉ là nghiên cứu về một chế định của luật hình sự mà còn là nghiên cứu về giới hạn của quyền lực buộc tội trong nhà nước pháp quyền hiện đại.
2) Đồng phạm trong luật hình sự: Bản chất của trách nhiệm chung đối với tội phạm
Theo quy định tại Điều 17 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm.
Mặc dù được quy định tương đối ngắn gọn, khái niệm này lại chứa đựng hai điều kiện pháp lý có ý nghĩa quyết định.
Thứ nhất, phải có sự tham gia của nhiều chủ thể.
Thứ hai, giữa các chủ thể phải tồn tại sự thống nhất về mặt lỗi cố ý.
Điều này có nghĩa rằng không phải mọi trường hợp nhiều người cùng xuất hiện trong một sự kiện đều cấu thành đồng phạm. Đồng phạm không phải là sự cộng gộp cơ học các hành vi riêng lẻ mà là sự liên kết về mặt pháp lý giữa nhiều chủ thể cùng hướng tới việc thực hiện một tội phạm.
Từ góc độ lý luận, đồng phạm phản ánh nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự trong điều kiện có nhiều người cùng tham gia vào quá trình phạm tội. Mỗi người có thể giữ một vai trò khác nhau nhưng cùng góp phần tạo nên hậu quả chung của tội phạm.
Pháp luật hình sự Việt Nam phân chia đồng phạm thành bốn nhóm chủ thể cơ bản:
Người tổ chức;
Người thực hành;
Người xúi giục;
Người giúp sức.
Sự phân chia này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn là cơ sở để đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và quyết định trách nhiệm hình sự tương ứng.
Trong đó, người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội.
Người tổ chức là người chủ mưu, cầm đầu hoặc chỉ huy việc thực hiện tội phạm.
Người xúi giục là người kích động, dụ dỗ hoặc thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.
Người giúp sức là người tạo điều kiện về vật chất hoặc tinh thần cho việc thực hiện tội phạm.
Trong bốn nhóm chủ thể này, người giúp sức thường là đối tượng khó nhận diện nhất. Bởi lẽ, khác với người thực hành hay người tổ chức, hành vi giúp sức thường diễn ra ở khu vực ngoại vi của tội phạm và không phải lúc nào cũng thể hiện trực tiếp.
Chính đặc điểm này khiến đồng phạm giúp sức trở thành một trong những chế định phức tạp nhất của luật hình sự hiện đại.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
3) Đồng phạm giúp sức: Bản chất pháp lý và phạm vi áp dụng
Khoản 3 Điều 17 Bộ luật Hình sự quy định người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.
Quy định này thể hiện cách tiếp cận tương đối mở của pháp luật Việt Nam đối với vai trò giúp sức. Tuy nhiên, chính sự khái quát cần thiết của quy phạm cũng đặt ra những khó khăn đáng kể trong thực tiễn áp dụng.
Về bản chất, giúp sức là hành vi làm tăng khả năng thực hiện hoặc khả năng thành công của tội phạm.
Sự hỗ trợ đó có thể diễn ra trước hoặc trong quá trình thực hiện tội phạm. Trong một số trường hợp đặc biệt, hành vi hỗ trợ sau khi tội phạm hoàn thành có thể bị điều chỉnh bằng các chế định pháp lý khác nhưng không phải lúc nào cũng cấu thành đồng phạm.
Một trong những đặc điểm quan trọng của người giúp sức là họ không nhất thiết phải trực tiếp gây ra hậu quả.
Chính vì vậy, việc xác định trách nhiệm hình sự của người giúp sức luôn phải dựa trên mối liên hệ giữa hành vi hỗ trợ với quá trình thực hiện tội phạm.
Nếu hành vi hỗ trợ không có mối liên hệ thực chất với việc phạm tội thì rất khó để xác định vai trò đồng phạm.
3.1. Giúp sức về vật chất
Giúp sức về vật chất là hình thức hỗ trợ dễ nhận diện nhất trong thực tiễn.
Người giúp sức có thể cung cấp công cụ, phương tiện, tài sản hoặc các điều kiện cần thiết phục vụ việc phạm tội.
Ví dụ:
Cung cấp xe để vận chuyển hàng cấm;
Cho mượn vũ khí hoặc công cụ phạm tội;
Cung cấp địa điểm cất giấu tang vật;
Cho thuê hoặc cho mượn tài khoản ngân hàng phục vụ giao dịch bất hợp pháp;
Hỗ trợ tài chính cho hoạt động phạm tội.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi cung cấp phương tiện đều mặc nhiên cấu thành đồng phạm.
Điều quan trọng là phải chứng minh được người cung cấp biết rõ mục đích phạm tội và mong muốn hoặc chấp nhận việc hỗ trợ đó.
Nếu thiếu yếu tố nhận thức và ý chí, hành vi hỗ trợ vật chất có thể chỉ là giao dịch dân sự hoặc quan hệ xã hội thông thường.
3.2. Giúp sức về tinh thần
So với giúp sức vật chất, giúp sức tinh thần thường khó chứng minh hơn nhiều.
Đây là trường hợp người giúp sức không trực tiếp cung cấp công cụ hoặc tài sản nhưng lại tạo điều kiện về mặt tâm lý hoặc thông tin cho người thực hiện tội phạm.
Hành vi giúp sức tinh thần có thể bao gồm:
Động viên hoặc khuyến khích phạm tội;
Cung cấp thông tin phục vụ tội phạm;
Chỉ dẫn phương thức thực hiện;
Cảnh giới để tránh bị phát hiện;
Hứa hẹn hỗ trợ khi cần thiết.
Tuy nhiên, cần đặc biệt thận trọng khi xác định giúp sức tinh thần.
Không phải mọi sự im lặng đều là giúp sức.
Không phải mọi sự hiện diện đều là đồng thuận.
Không phải mọi sự quen biết đều là tham gia tội phạm.
Nếu không duy trì ranh giới này, trách nhiệm hình sự có nguy cơ mở rộng sang cả những hành vi chỉ đáng bị đánh giá về mặt đạo đức hoặc xã hội.
4) Phân biệt trách nhiệm đạo đức với trách nhiệm hình sự
Một trong những nguyên nhân dẫn đến việc nhầm lẫn khi xác định đồng phạm giúp sức là sự giao thoa giữa chuẩn mực đạo đức và chuẩn mực pháp lý.
Trong đời sống xã hội, một người biết bạn mình chuẩn bị gây gổ nhưng không can ngăn có thể bị đánh giá là thiếu trách nhiệm.
Một người chứng kiến hành vi sai trái nhưng lựa chọn im lặng có thể bị phê phán về mặt đạo đức.
Tuy nhiên, đánh giá đạo đức không đồng nghĩa với trách nhiệm hình sự.
Luật hình sự không điều chỉnh mọi hành vi đáng bị lên án.
Luật hình sự chỉ can thiệp khi tồn tại đầy đủ các dấu hiệu cấu thành trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.
Đây là nguyên tắc có ý nghĩa nền tảng trong nhà nước pháp quyền.
Nếu xóa nhòa ranh giới giữa trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm hình sự, phạm vi can thiệp của quyền lực nhà nước có thể mở rộng vượt quá giới hạn cần thiết.
Chính vì vậy, việc xác định đồng phạm giúp sức không thể dừng lại ở câu hỏi một người có quan hệ gì với người phạm tội, mà phải làm rõ họ đã tham gia như thế nào vào việc thực hiện tội phạm.
Đồng phạm không được xây dựng trên cơ sở sự quen biết.
Đồng phạm cũng không được xây dựng trên cơ sở sự hiện diện.
Đồng phạm chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở chứng minh về sự tham gia thực sự vào quá trình thực hiện tội phạm.
5) Yếu tố lỗi trong đồng phạm giúp sức: Ranh giới giữa nhận thức và trách nhiệm hình sự
Nếu hành vi khách quan là biểu hiện bên ngoài của đồng phạm giúp sức thì yếu tố lỗi chính là nền tảng nội tại để xác định trách nhiệm hình sự. Trên thực tế, không phải mọi hành vi hỗ trợ đều dẫn đến trách nhiệm đồng phạm. Một người chỉ có thể bị coi là đồng phạm khi giữa hành vi hỗ trợ và ý chí phạm tội tồn tại sự liên hệ về mặt chủ quan.
Điều này xuất phát từ bản chất của đồng phạm theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam: đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm.
Như vậy, lỗi cố ý không chỉ là điều kiện của người thực hành mà còn là điều kiện áp dụng đối với tất cả các chủ thể đồng phạm, bao gồm cả người giúp sức.
Nói cách khác, người giúp sức không chỉ phải thực hiện hành vi hỗ trợ mà còn phải nhận thức được ý nghĩa pháp lý của hành vi đó đối với việc thực hiện tội phạm.
Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi trong thực tiễn, nhiều hành vi hỗ trợ xuất hiện dưới hình thức các giao dịch dân sự hoặc quan hệ xã hội thông thường.
Cho mượn xe, cho thuê tài khoản ngân hàng, cung cấp địa điểm hoặc thực hiện giao dịch hộ người khác là những hành vi vốn không bị pháp luật cấm. Chỉ khi chủ thể biết rõ mục đích phạm tội và chấp nhận tạo điều kiện cho việc phạm tội thì trách nhiệm hình sự mới có cơ sở phát sinh.
Nếu bỏ qua yếu tố lỗi, ranh giới giữa hành vi hợp pháp và hành vi phạm tội sẽ trở nên mờ nhạt.
5.1. "Biết" và "phải biết": Khoảng cách giữa chứng minh và suy đoán
Trong nhiều vụ án đồng phạm giúp sức, tranh luận lớn nhất thường không nằm ở việc người bị buộc tội đã thực hiện hành vi gì mà nằm ở câu hỏi: họ có biết mục đích phạm tội hay không?
Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm bởi yếu tố nhận thức thuộc đời sống nội tâm của con người và không thể quan sát trực tiếp.
Trong thực tiễn tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi sử dụng các lập luận như:
"Lẽ ra phải biết";
"Không thể không biết";
"Ở hoàn cảnh đó chắc chắn phải biết".
Những lập luận này có thể có ý nghĩa định hướng điều tra nhưng không thể thay thế nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng hình sự.
Về bản chất, "phải biết" là một tiêu chuẩn thường được áp dụng trong lĩnh vực dân sự hoặc hành chính. Trong khi đó, trách nhiệm hình sự đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn nhiều: phải chứng minh người đó thực sự biết.
Sự khác biệt giữa "có khả năng biết" và "thực sự biết" chính là khoảng cách giữa suy đoán và chứng minh.
Ví dụ, một cá nhân cho người quen mượn xe máy để giải quyết công việc cá nhân. Sau đó, người mượn sử dụng chiếc xe này để thực hiện hành vi cướp giật tài sản.
Trong trường hợp này, việc chiếc xe trở thành công cụ phạm tội chưa đủ để xác định người cho mượn là đồng phạm.
Điều cần chứng minh là người cho mượn có biết mục đích phạm tội hay không.
Nếu không chứng minh được yếu tố nhận thức này thì việc quy kết đồng phạm sẽ thiếu cơ sở pháp lý.
Tương tự, trong các vụ án lừa đảo công nghệ cao, việc cho thuê hoặc cho mượn tài khoản ngân hàng đang trở thành một vấn đề phổ biến.
Nếu chủ tài khoản biết rõ tài khoản của mình được sử dụng để nhận tiền từ hành vi phạm tội và vẫn tiếp tục cho thuê thì trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra.
Ngược lại, nếu không chứng minh được việc biết rõ đó thì sự kiện tài khoản bị sử dụng vào mục đích bất hợp pháp của người khác không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm đồng phạm.
5.2. Biết về tội phạm chưa chắc đã là đồng phạm
Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất trong thực tiễn là đồng nhất việc biết về tội phạm với việc tham gia tội phạm.
Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, nhận thức và tham gia là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
Một người có thể biết bạn mình chuẩn bị thực hiện hành vi phạm tội nhưng không đồng ý với hành vi đó.
Một người có thể biết người thân đang thực hiện hành vi vi phạm pháp luật nhưng lựa chọn im lặng vì sợ hãi.
Một người cũng có thể biết sự việc đang xảy ra nhưng không có khả năng ngăn cản hoặc can thiệp.
Trong những trường hợp này, yếu tố nhận thức có thể tồn tại nhưng chưa chắc đã tồn tại ý chí đồng phạm.
Chính vì vậy, việc xác định đồng phạm không thể dừng lại ở câu hỏi "có biết hay không" mà còn phải trả lời câu hỏi "có mong muốn hoặc chấp nhận việc phạm tội hay không".
Đây là một hàng rào pháp lý quan trọng nhằm ngăn ngừa việc mở rộng trách nhiệm hình sự quá mức cần thiết.
6) Ý chí đồng phạm và sự thống nhất trong việc thực hiện tội phạm
Nếu nhận thức trả lời câu hỏi "người đó biết gì" thì ý chí trả lời câu hỏi "người đó muốn gì".
Trong khoa học luật hình sự, lỗi cố ý không chỉ bao gồm yếu tố nhận thức mà còn bao gồm yếu tố ý chí.
Nói cách khác, một người không chỉ phải biết hành vi của mình hỗ trợ cho việc phạm tội mà còn phải mong muốn hoặc chấp nhận hậu quả của sự hỗ trợ đó.
Điều này giải thích vì sao không phải mọi trường hợp biết về hành vi phạm tội đều bị xử lý với tư cách đồng phạm.
Một người biết bạn mình mang hung khí nhưng không mong muốn việc sử dụng hung khí để xâm phạm tính mạng người khác.
Một người biết đồng nghiệp có hành vi vi phạm pháp luật nhưng không đồng ý hoặc không tham gia hỗ trợ.
Một người biết người thân phạm tội nhưng không có hành vi tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm.
Trong các trường hợp này, việc áp dụng trách nhiệm hình sự phải được cân nhắc hết sức thận trọng.
Bởi lẽ, luật hình sự không trừng phạt suy nghĩ hay sự im lặng đơn thuần mà xử lý hành vi có ý thức tham gia vào việc thực hiện tội phạm.
Từ góc độ chứng minh, ý chí thường được thể hiện thông qua:
Các thỏa thuận trước khi phạm tội;
Sự phân công vai trò;
Việc chia sẻ lợi ích bất hợp pháp;
Hành vi phối hợp trong quá trình phạm tội;
Các biểu hiện thể hiện sự đồng thuận với việc thực hiện tội phạm.
Nếu không chứng minh được sự đồng thuận hoặc chấp nhận hỗ trợ thì việc xác định đồng phạm cần được xem xét hết sức cẩn trọng.
7) Mô hình KIC: Công cụ nhận diện đồng phạm giúp sức trong thực tiễn
Xuất phát từ những khó khăn trong việc xác định vai trò của người giúp sức, có thể tiếp cận việc đánh giá đồng phạm thông qua ba yếu tố cơ bản:
Knowledge (Nhận thức);
Intent (Ý chí);
Contribution (Sự đóng góp thực tế).
Ba yếu tố này tạo thành mô hình KIC – một khuôn khổ phân tích nhằm hỗ trợ việc đánh giá chứng cứ trong các vụ án đồng phạm giúp sức.
7.1. Knowledge – Người đó biết gì?
Đây là tầng kiểm tra đầu tiên.
Không có nhận thức thì không thể tồn tại lỗi cố ý.
Người bị xem xét với vai trò đồng phạm phải biết hoặc nhận thức được rằng hành vi của người khác là hành vi phạm tội và sự hỗ trợ của mình có liên quan đến việc thực hiện tội phạm đó.
Nếu không chứng minh được nhận thức thì trách nhiệm đồng phạm không thể được xác lập.
7.2. Intent – Người đó mong muốn điều gì?
Biết chưa đủ để cấu thành đồng phạm.
Cần phải chứng minh rằng người đó mong muốn hoặc chấp nhận việc hỗ trợ cho hành vi phạm tội.
Yếu tố này giúp phân biệt giữa người vô tình liên quan đến vụ án và người thực sự tham gia vào quá trình phạm tội.
7.3. Contribution – Người đó đã làm gì?
Luật hình sự không xử lý suy nghĩ đơn thuần.
Một người biết và thậm chí đồng ý với việc phạm tội nhưng không thực hiện bất kỳ hành vi hỗ trợ nào thì chưa đủ căn cứ để xác định vai trò đồng phạm.
Do đó, cần tồn tại sự đóng góp thực tế đối với việc thực hiện tội phạm.
Sự đóng góp này có thể là vật chất hoặc tinh thần nhưng phải có giá trị thực tế đối với việc thực hiện tội phạm.
Một câu hỏi mang tính kiểm tra có thể được đặt ra là:
"Nếu loại bỏ vai trò của người này khỏi toàn bộ diễn biến vụ án thì khả năng thực hiện tội phạm có thay đổi đáng kể hay không?"
Nếu câu trả lời là có, yếu tố đóng góp có thể được xem xét.
8) KIC như một cơ chế kiểm soát việc mở rộng trách nhiệm hình sự
Giá trị lớn nhất của mô hình KIC không nằm ở việc tạo ra một định nghĩa mới về đồng phạm mà nằm ở khả năng kiểm soát quyền lực buộc tội.
Knowledge kiểm soát việc suy đoán về nhận thức.
Intent kiểm soát việc suy đoán về ý chí.
Contribution kiểm soát việc suy đoán về vai trò.
Ba tầng kiểm soát này giúp bảo đảm rằng trách nhiệm hình sự chỉ được xác lập trên cơ sở chứng cứ khách quan thay vì cảm nhận chủ quan.
Trong một nhà nước pháp quyền, việc mở rộng trách nhiệm hình sự phải luôn đi kèm với cơ chế kiểm soát tương ứng.
Nếu không có các cơ chế kiểm soát này, đồng phạm giúp sức rất dễ trở thành khu vực mà sự nghi ngờ được chuyển hóa thành kết luận buộc tội.
Đó cũng là lý do vì sao nguyên tắc suy đoán vô tội và yêu cầu chứng minh bằng chứng cứ luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong các vụ án đồng phạm.
9) Thực tiễn áp dụng pháp luật và những khó khăn trong việc nhận diện đồng phạm giúp sức
Nếu như lý luận pháp lý cung cấp các tiêu chí nhận diện đồng phạm giúp sức thì trong thực tiễn tố tụng, việc chuyển hóa các tiêu chí đó thành chứng cứ cụ thể lại là thách thức không nhỏ.
Khác với người thực hành – vốn thường được nhận diện thông qua hành vi trực tiếp thực hiện tội phạm – người giúp sức thường xuất hiện ở khu vực ngoại vi của hành vi phạm tội. Họ có thể không trực tiếp gây ra hậu quả, không xuất hiện tại hiện trường hoặc không tham gia vào giai đoạn cuối cùng của quá trình thực hiện tội phạm.
Chính vì vậy, việc xác định vai trò của người giúp sức thường phụ thuộc nhiều vào các chứng cứ gián tiếp.
Đây cũng là nguyên nhân khiến đồng phạm giúp sức trở thành một trong những lĩnh vực phức tạp nhất của thực tiễn xét xử hình sự.
9.1. Khoảng cách giữa dấu hiệu điều tra và căn cứ buộc tội
Trong hoạt động điều tra hình sự, nhiều dữ kiện ban đầu chỉ có giá trị định hướng xác minh chứ chưa đủ để xác lập trách nhiệm hình sự.
Ví dụ:
Có mặt tại hiện trường;
Có quan hệ với người phạm tội;
Có liên lạc qua điện thoại;
Có giao dịch tài chính với người bị buộc tội;
Xuất hiện trong cùng chuỗi sự kiện.
Những dữ kiện này có thể làm phát sinh nghi vấn hợp lý nhưng chưa phải là chứng cứ buộc tội.
Tuy nhiên, trong thực tiễn, đôi khi tồn tại nguy cơ chuyển hóa nghi vấn thành kết luận.
Một chuỗi suy luận thường gặp có thể được mô tả như sau:
Người đó có mặt tại hiện trường → nên phải biết sự việc → vì biết nên đồng ý → vì đồng ý nên là đồng phạm.
Xét dưới góc độ logic thông thường, chuỗi suy luận này có vẻ hợp lý.
Nhưng dưới góc độ tố tụng hình sự, mỗi bước chuyển trong chuỗi lập luận đó đều phải được chứng minh bằng chứng cứ độc lập.
Từ "có mặt" đến "biết".
Từ "biết" đến "đồng ý".
Từ "đồng ý" đến "tham gia giúp sức".
Nếu các mắt xích này không được chứng minh mà chỉ được suy diễn thì việc buộc tội sẽ thiếu cơ sở pháp lý.
Khoảng cách giữa nghi ngờ và kết án không được lấp đầy bằng suy luận mà phải được lấp đầy bằng chứng cứ.
Đây chính là tinh thần cốt lõi của nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự hiện đại.
9.2. Đồng phạm giúp sức trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao
Sự phát triển của công nghệ số đã làm thay đổi đáng kể phương thức tổ chức và thực hiện tội phạm.
Ngày nay, nhiều hành vi phạm tội được thực hiện trên không gian mạng, vượt qua giới hạn về địa lý và không đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp giữa các đối tượng.
Điều này cũng làm thay đổi cách thức xuất hiện của người giúp sức.
Trong các vụ án lừa đảo trực tuyến, người giúp sức có thể là người cho thuê tài khoản ngân hàng.
Trong các vụ án rửa tiền, họ có thể là người thực hiện giao dịch trung gian.
Trong các vụ án công nghệ cao, họ có thể là người cung cấp hạ tầng kỹ thuật hoặc hỗ trợ che giấu danh tính điện tử.
Những chủ thể này không trực tiếp thực hiện hành vi gian dối đối với bị hại nhưng có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình phạm tội.
Tuy nhiên, sự phát triển của tội phạm công nghệ cao không đồng nghĩa với việc hạ thấp tiêu chuẩn chứng minh.
Ngược lại, trong các vụ án có cấu trúc phức tạp như vậy, yêu cầu chứng minh vai trò của từng cá nhân càng phải được đặt ra chặt chẽ hơn.
Câu hỏi trung tâm vẫn là:
Họ có biết mục đích phạm tội hay không?
Họ có mong muốn hoặc chấp nhận việc hỗ trợ hay không?
Hành vi hỗ trợ của họ có thực sự tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm hay không?
Chỉ khi trả lời được những câu hỏi này bằng chứng cứ khách quan thì việc xác định vai trò đồng phạm mới bảo đảm tính thuyết phục.
10) Nguyên tắc suy đoán vô tội và giới hạn của quyền lực buộc tội
Một trong những thành tựu quan trọng của tư pháp hình sự hiện đại là sự ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội.
Theo nguyên tắc này, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi trách nhiệm hình sự được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật.
Đây không chỉ là nguyên tắc tố tụng mà còn là giới hạn của quyền lực nhà nước trong hoạt động buộc tội.
Đối với các vụ án đồng phạm giúp sức, nguyên tắc suy đoán vô tội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Bởi lẽ, vai trò của người giúp sức thường được xác định thông qua các chứng cứ gián tiếp.
Trong khi đó, chứng cứ gián tiếp luôn tiềm ẩn nguy cơ suy diễn nếu không được kiểm chứng một cách khách quan và toàn diện.
Trong nhà nước pháp quyền:
Sự hiện diện không phải là tội phạm.
Sự quen biết không phải là tội phạm.
Sự liên quan xã hội cũng không phải là tội phạm.
Điều làm phát sinh trách nhiệm hình sự phải là sự tham gia có ý thức vào quá trình thực hiện tội phạm.
Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất trong các vụ án đồng phạm không phải là một người quen biết ai hoặc xuất hiện ở đâu.
Câu hỏi quan trọng nhất là:
Người đó có thực sự tham gia vào việc thực hiện tội phạm hay không?
Một nền tư pháp nghiêm minh không được đánh giá bằng số lượng người bị xử lý trong một vụ án mà bằng khả năng xác định chính xác ai thực sự phải chịu trách nhiệm và dừng lại đúng nơi trách nhiệm hình sự cần phải kết thúc.
11) Kinh nghiệm pháp luật so sánh về đồng phạm giúp sức
Mặc dù mỗi quốc gia có hệ thống pháp luật khác nhau nhưng có thể nhận thấy một điểm chung đáng chú ý: trách nhiệm của người giúp sức đều gắn liền với nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ thực tế.
11.1. Pháp luật Hoa Kỳ
Trong hệ thống pháp luật Hoa Kỳ, học thuyết "aiding and abetting" yêu cầu phải chứng minh rằng người hỗ trợ:
Biết về hành vi phạm tội;
Mong muốn hoặc chấp nhận việc hỗ trợ;
Thực hiện hành vi hỗ trợ có ý nghĩa đối với việc phạm tội.
Án lệ nổi tiếng United States v. Peoni (1938) nhấn mạnh rằng trách nhiệm của người giúp sức không thể được xây dựng trên sự liên quan đơn thuần mà phải dựa trên sự tham gia có chủ đích vào việc thực hiện tội phạm.
Sau này, trong vụ Rosemond v. United States (2014), Tòa án Tối cao Hoa Kỳ tiếp tục khẳng định rằng người bị xem là đồng phạm phải có nhận thức trước về hành vi phạm tội ở mức đủ để họ có cơ hội lựa chọn tiếp tục tham gia hoặc rút lui.
Cách tiếp cận này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa nhận thức và ý chí trong việc xác định đồng phạm.
11.2. Pháp luật Đức
Pháp luật Đức nhấn mạnh mối quan hệ giữa hành vi hỗ trợ với lỗi cố ý.
Người giúp sức không chỉ phải thực hiện hành vi hỗ trợ mà còn phải nhận thức được ý nghĩa của sự hỗ trợ đó đối với việc thực hiện tội phạm.
Điều này phản ánh quan điểm rằng trách nhiệm hình sự không được xây dựng trên sự liên quan khách quan đơn thuần mà phải gắn với yếu tố chủ quan của chủ thể.
11.3. Kinh nghiệm của Nhật Bản
Một trong những vụ án nổi tiếng tại Nhật Bản là vụ phần mềm Windy.
Trong vụ án này, người phát triển phần mềm bị cáo buộc giúp sức cho hành vi xâm phạm quyền tác giả của người dùng.
Tuy nhiên, Tòa án Tối cao Nhật Bản cho rằng việc nhận thức rằng phần mềm có thể bị sử dụng vào mục đích vi phạm pháp luật là chưa đủ.
Để xác định trách nhiệm hình sự, cần chứng minh rằng người cung cấp phần mềm nhận thức và chấp nhận việc phần lớn người dùng sử dụng công cụ đó để thực hiện hành vi vi phạm.
Phán quyết này thể hiện tiêu chuẩn rất cao trong việc chứng minh nhận thức và ý chí của người giúp sức.
12) Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và phương pháp áp dụng
Qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn có thể thấy rằng vấn đề của đồng phạm giúp sức hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà nằm ở cách thức nhận diện và đánh giá chứng cứ.
Do đó, cần tập trung vào một số giải pháp sau:
Thứ nhất, thống nhất nhận thức về vai trò giúp sức
Cần quán triệt rằng sự hiện diện không đồng nghĩa với sự tham gia phạm tội.
Các mối quan hệ xã hội chỉ có ý nghĩa như dữ liệu điều tra ban đầu chứ không phải căn cứ buộc tội.
Thứ hai, phân biệt rõ nhận thức và ý chí
Việc chứng minh một người biết về hành vi phạm tội của người khác không đồng nghĩa với việc chứng minh họ đồng ý hoặc tham gia thực hiện tội phạm.
Khoảng cách giữa "biết" và "cùng thực hiện" phải được lấp đầy bằng chứng cứ khách quan.
Thứ ba, làm rõ nội hàm của giúp sức tinh thần
Không phải mọi sự im lặng hoặc mọi sự hiện diện đều là hành vi giúp sức.
Chỉ những hành vi có tác động thực tế đến quyết tâm hoặc khả năng thực hiện tội phạm mới nên được xem xét dưới góc độ giúp sức tinh thần.
Thứ tư, đánh giá hành vi trong tổng thể vụ án
Việc xác định đồng phạm không nên chỉ dừng lại ở việc một người đã làm gì mà còn phải xem xét hành vi đó có ý nghĩa như thế nào đối với việc thực hiện tội phạm.
Thứ năm, tăng cường hướng dẫn áp dụng pháp luật
Trong bối cảnh tội phạm ngày càng mang tính mạng lưới và xuyên biên giới, việc xây dựng các hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất là cần thiết nhằm bảo đảm áp dụng pháp luật một cách nhất quán.
13) Kết luận
Đồng phạm giúp sức là một trong những chế định phản ánh rõ nhất sự cân bằng giữa hai yêu cầu nền tảng của luật hình sự hiện đại: không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.
Việc xác định trách nhiệm của người giúp sức không thể dựa trên sự hiện diện, sự quen biết hoặc các giả định về nhận thức.
Trách nhiệm hình sự chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở chứng minh đầy đủ về những gì một người biết, những gì họ mong muốn và những gì họ thực sự đã đóng góp cho việc thực hiện tội phạm.
Đó không chỉ là yêu cầu của kỹ thuật pháp lý mà còn là giới hạn căn bản của quyền lực buộc tội trong một nhà nước pháp quyền hiện đại.
Khi chứng cứ thay thế suy đoán, công lý mới thực sự được bảo đảm. Và chỉ khi trách nhiệm hình sự được xác lập trên nền tảng của chứng minh khách quan, chế định đồng phạm giúp sức mới phát huy đúng vai trò của mình trong việc bảo vệ trật tự pháp luật và quyền con người.
Đồng phạm giúp sức không chỉ là vấn đề của kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh giới hạn của quyền lực buộc tội trong nhà nước pháp quyền. Xem thêm các nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật hình sự và tố tụng hình sự tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Nội dung bài viết thuộc quyền sở hữu của TAT Law Firm và tác giả Luật sư Trương Anh Tú. Bài viết được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và quan điểm chuyên môn của tác giả.
Nghiêm cấm mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung vì mục đích thương mại khi chưa được sự đồng ý bằng văn bản của TAT Law Firm. Khi trích dẫn hoặc sử dụng lại thông tin từ bài viết, đề nghị ghi rõ tên tác giả, nguồn bài viết và liên kết đến bài gốc.
Xem thêm các bài viết sau:
Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự: Khi sự hỗ trợ vượt qua ranh giới của trách nhiệm pháp lý
Khi sự hiện diện không đồng nghĩa với đồng phạm: Ranh giới pháp lý trong xác định người giúp sức
Đồng phạm giúp sức: Khi chứng cứ phải vượt qua ranh giới của suy đoán
Đồng phạm giúp sức và yêu cầu cá thể hóa trách nhiệm hình sự trong các vụ án có nhiều người tham gia
