Bài viết phát triển từ bài “Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Khi hình phạt không còn chỉ để trừng phạt” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 27/4/2026.
Trong các cuộc bàn luận về việc sửa đổi Bộ luật Hình sự, người ta thường đặt câu hỏi: pháp luật sẽ trở nên nghiêm khắc hơn hay nhân văn hơn. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở cách nhìn này, sẽ khó thấy được sự thay đổi sâu hơn đang diễn ra trong tư duy xây dựng chính sách hình sự.
Thực chất, vấn đề không nằm ở việc tăng hay giảm mức độ trừng phạt, mà là sự dịch chuyển vai trò của pháp luật: từ chỗ phản ứng sau vi phạm sang chủ động điều chỉnh hành vi ngay từ trước khi rủi ro xảy ra.
Không còn là “trừng phạt sau cùng”
Trước đây, hình phạt thường được hiểu như một công cụ xử lý hậu quả – chỉ xuất hiện khi hành vi vi phạm đã hoàn tất. Nhưng trong bối cảnh mới, cách tiếp cận này đang dần thay đổi.
Pháp luật hình sự không còn đứng ở “điểm cuối” của chuỗi hành vi, mà bắt đầu can thiệp sớm hơn, đóng vai trò định hướng cách con người hành xử trong các quan hệ kinh tế – xã hội. Điều này cho thấy chức năng của hình phạt đang mở rộng: không chỉ để trừng trị, mà còn để phòng ngừa và dẫn dắt.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Thay đổi ở cấp độ tư duy chính sách
Một lần sửa đổi lớn của Bộ luật Hình sự không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật như thêm bớt tội danh hay thay đổi khung hình phạt. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi trong cách Nhà nước lựa chọn công cụ can thiệp vào xã hội.
Xu hướng hiện nay cho thấy pháp luật đang hướng tới việc cân bằng giữa kiểm soát và phát triển. Điều đó thể hiện ở việc:
Mở rộng các hình thức xử lý linh hoạt hơn, như tăng áp dụng phạt tiền thay cho tù giam trong một số trường hợp
Giảm áp lực hình sự hóa đối với các hành vi không mang động cơ vụ lợi hoặc đã chủ động khắc phục hậu quả
Những thay đổi này phản ánh một logic mới: pháp luật không chỉ “đánh vào hậu quả”, mà còn “tác động vào lựa chọn” của chủ thể ngay từ đầu.
Hình phạt và mục tiêu quản trị xã hội
Khi hình phạt được thiết kế lại theo hướng đa dạng và linh hoạt hơn, vai trò của nó cũng thay đổi. Nó không còn là biểu tượng của sự trừng trị tuyệt đối, mà trở thành một phần trong cơ chế quản trị xã hội.
Ở góc độ này, hình phạt vừa mang tính răn đe, vừa tạo động lực để người vi phạm sửa chữa sai lầm, giảm thiểu thiệt hại và tái hòa nhập. Đây cũng là lý do vì sao nhiều chính sách mới tập trung vào việc khuyến khích khắc phục hậu quả, hợp tác với cơ quan chức năng và giảm nhẹ trách nhiệm trong những trường hợp phù hợp.
Khi luật không chỉ xử lý sai phạm mà còn “dẫn dắt” hành vi
Điểm đáng chú ý nhất của lần sửa đổi này nằm ở chỗ: pháp luật hình sự đang chuyển từ vai trò “người phán xử” sang vai trò “người thiết kế hành vi”.
Điều đó có nghĩa là:
Hình phạt không chỉ xuất hiện sau sai phạm
Mà còn góp phần định hình cách con người ra quyết định trước khi sai phạm xảy ra
Sự chuyển dịch này cho thấy một bước tiến trong tư duy lập pháp: từ xử lý vi phạm sang quản trị rủi ro, từ trừng phạt sang điều chỉnh hành vi.
Kết luận
Sửa đổi Bộ luật Hình sự không phải là câu chuyện “nặng hơn hay nhẹ hơn”. Đó là câu chuyện về cách pháp luật thay đổi vai trò của mình trong xã hội.
Khi hình phạt không còn chỉ để trừng phạt, mà trở thành công cụ định hướng hành vi và kiểm soát rủi ro, thì chính sách hình sự cũng bước sang một giai đoạn mới nơi pháp luật không chỉ phản ứng với quá khứ, mà còn tác động trực tiếp đến tương lai.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT LawFirm
“Điểm đáng chú ý của sửa đổi Bộ luật Hình sự không chỉ nằm ở việc hình phạt nặng hơn hay nhẹ hơn, mà ở cách pháp luật đang dịch chuyển từ xử lý hậu quả sang điều chỉnh hành vi. Khi đó, chính sách hình sự không chỉ phản ứng với cái sai, mà còn định hình cách các chủ thể cân nhắc trách nhiệm ngay từ khi ra quyết định".
